Tunceli – Dersim – Çemişgezek ve Tarihi Değişimler

Tunceli- Dersim – Çemişgezek ve Tarih Boyunca Geçirdiği Değişimler

Tunceli, Horasan ve Anadolu’nun Ortak Mirasıdır

Tunceli, tarih boyunca Mezopotamya, Horasan ve Anadolu kültürlerinin buluştuğu önemli bir coğrafya olmuştur. Sözlü geleneğe göre; Dünya yedi kere insanlarla dolmuş, altı kere boşalmıştır. Bizler son Adem ve Havva’nın neslinden gelen dalları kavimler, yaprakları insanlar olan nesiliz. Tunceli tarihi, Nuh tufanı sonrasında bölgeye gelen Nuh’un çocukları ve onlara bağlı halk ile başladı.

Tunceli’nin tarihî Horasan, Anadolu, Mezopotamya gibi çok dilli ve çok kavimli geçmişe sahiptir. Horasan erenleri ve onlara bağlı aşiretler günümüzdeki Tunceli kültürünü oluşturdu. Bu süreçte Ehlibeyt sevgisi Abdal Musa, Hacı Bektaş-ı Veli, Ahmet Yesevî, İmam Rıza gibi gönül önderlerinin öğretileri önemli bir yer tutmuştur. Sarı Saltuk, Hacı Kureyş, Derviş Cemal, Ahuçan, Üryan Hızır, Baba Mansur gibi evliyalar ve ocaklar en belirgin kültür şemsiyesi olmuştur.

Tunceli kültürünün temelinde insan sevgisi, güzel ahlak, paylaşma ve gönül birliği anlayışı vardır. İnsan; Yaratıcı’nın cemalini ve Hu nefesin taşır, 72 millete bir nazarla bakılması kültürün merkezinde yer alır. Ata hakkı, Komşu hakkı, Musahip ve Kivre hakkı Tanrı’nın hakkıdır. “Yol rızalık yoludur ve cümleden uludur”, “Öl ikrar verme, öl ikrarından dönme” “Yol kıldan ince, kılıçtan keskindir” ile anlatılan gönül-yol birliği “Nefsini bil, kendini tanı, Rabbine ulaş” ile mühürlenir. Nebiler ve Gerçek erenler binbir donda baş gösteren tek nur kabul edilir.

Kısacası Tunceli, yalnızca bir coğrafya değil; Ortaasya-Horasan’dan Anadolu’ya uzanan ve oradan Balkanlara kadar devam eden ortak bir tarih, kültür ve inanç mirası vadisidir.

Dersim Adı Nereden Geliyor?

Araştırmacı Ali Kaya’ya göre “Dersim” adı, Farsça ve Gileki dillerindeki “der” (kapı) ve “sim” (gümüş) kelimelerinden oluşur. Bu yoruma göre Dersim’in anlamı “Gümüş Kapı” ya da **”Gümüş Kapısı”**dır.

“Dersim” adı bölgenin dağlık alanlarına verilen Nuh’un oğlu Sim’in adından geldiği görüşü olmakla birlikte Tarihçiler ve dil araştırmacıları arasında kesin bir görüş birliği oluşmamıştır.

Antik Çağdaki İsimleri

Bölge farklı dönemlerde farklı isimlerle anılmıştır.

• MÖ 1. binyılda Anadolu kaynaklarında Daiaini adına rastlanır.
• Antik Yunan coğrafyacıları bölgeyi Daranis veya Daranalis olarak kaydetmiştir.
• Bazı araştırmacılar, bu ismin Pers Kralı Darius (Dara) döneminden sonra kullanılmaya başlandığını ve onun adıyla bağlantılı olabileceğini belirtmektedir.

Özellikle Munzur Dağları’nı içine alan geniş coğrafya uzun yıllar boyunca Daranalis adıyla tanınmıştır.

Tarih Boyunca Bölgenin Diğer Adları

• Hititler döneminde: İşuva (İssuva)
• Çemişgezek çevresi: Zuhma
• Urartular döneminde: Tamişkiş ve Supani
• Mazgirt çevresi: Akkilise
• Bizans döneminde Çemişgezek: Tsimisca
• Hozat: Khozan veya Huzan

Bugün kullanılan bazı yer isimlerinin kökenleri de bu eski adlara dayanmaktadır.

Çimiskes” formundan “Çemişgezek” İsmine geçiş

Bizans Dönemi 10. – 12. Yüzyılda “Tzimiskes” ismiyle anılmıştır. Malazgirt (1071) sonrası bölgeye yoğun Horosan toplulukları ile karışık Türkmen göçü başladı. “Tzimiskes” ismini 13. – 15. Yüzyılda önce Çimiskes sonra Çemişkezek olarak Halk dilinde yerleşti. 15 Yüzyıl – 20. Yüzyılda Osmanlı tahrir kayıtlarında Çemişgezek olarak sabitleşmiştir.

Osmanlı Devleti’nin resmî kayıtlarında 1847 yılında Dersim Sancağı adıyla Erzurum Eyaleti’ne bağlanması ile başlamıştı, Daha sonra Harput Vilayeti’nin Hozat merkezli bir parçası olmuştur. İdari yapısı zaman içinde birkaç kez değiştirilmiş; Hozat, Ovacık, Çemişgezek, Pertek, Mazgirt, Nazımiye ve çevresindeki yerleşimler bu sancak içinde yer almıştır.

Bu dönemde bazı yer adları da değiştirilmiş, Pulur → Pülümür, Kızılkilise → Nazımiye, Peri → Akpazar oluştur.

Dersim’den Tunceli’ye

Cumhuriyet’in ilanından sonra da bölgenin idarî yapısında değişiklikler devam etti. 1923 yılında ilçe statüsüne getirilen Dersim, Elazığ’a bağlandı.

Dersim, bölgenin adıydı ve Dersim ismiyle yerleşim yeri bunmuyordu. 1935 yılında çıkarılan ve 1936 yılında yürürlüğe giren 2884 sayılı kanunla eski ismi Mameki olan yer Tunceli ili adı verildi. “Tunç-Eli” Tunç yurdu anlamını taşımaktadır.

1980 İhtilali ve 1990 yılı sonrası gelişen siyasi olaylar ile “Dersim” ismi kullanımı öne çıktı. Tunceli ve Dersim isimleri birbirinin alternatifi değildir ve bu isimleri çatıştırmanın bir faydası yoktur. Yerine göre Tunceli- Dersim- Çemişgezek isimleri kullanılmalıdır.

Tunceli’de Hâkim Olan Devletler ve Beylikler

Tunceli coğrafyası tarih boyunca birçok devletin ve beyliğin yönetiminde kaldı. Tarih boyunca birçok devlet ve beylik tarafından yönetilmiştir. Aşağıdaki tablo https://chatgpt.com/ tarafından oluşturuldu.

Kaynakça

1. Sözlü gelenek
2. Ali Kaya, “Dersim Adının Anlamı”, Dersim’de İklim Aylık Bağımsız Siyasi Gazetesi, Aralık 2003, Ankara.
3. Strabon, Geographika (Coğrafya).
4. Claudius Ptolemaios (Batlamyus), Geographia.
5. Osmanlı Devlet Salnameleri (1847, 1879, 1892).

Not: Bu yazının hazırlanmasında chatgpt yapay zeka uygulamasından faydalanılmıştır.

22.04.2015

Nihat Vural